Wilders zet een val voor de elite

‘Ik heb Pim Fortuyn niet willen imiteren, maar hij had op veel punten wel gelijk,” zei Geert Wilders over zijn beginselprogramma, waarin hij zichzelf officieel onafhankelijk verklaarde van welke politieke partij dan ook.

Door Lars Anderson

Net als Fortuyn pretendeert Wilders buiten de politiek en dicht bij de gewone man te staan. Hij ontkent daarmee medeverantwoordelijk te zijn voor de door hem waargenomen ‘verkwanseling’ van de politiek door de elite. De ex-VVD’er plaatst zich met zijn Alleingang in een rol die gemakkelijk een slachtoffer van hem maakt. Het voordeel van deze aanpak is dat elke vorm van kritiek eenvoudig kan worden weggewuifd en teruggekaatst naar de hooghartige elite. In een interview zei Wilders op de vraag of zijn programma populistisch is: “Dit is een elitair etiket, dat buiten de orde verklaard kan worden. De elite plakt me maar op wat ze wil. Mijn doel is: weg met de elite!”

De ironie wil dat juist deze houding kenmerkend is voor het populisme. Dankzij de roerige laatste maanden heerst een sterk gevoel van onbehagen in de samenleving. Wilders heeft dit als geen ander door en houdt het gevoel van onbehagen hoog door ook in rustiger vaarwater telkens op angstgevoelens in te spelen. In De dramademocratie schrijft de socioloog prof. Mark Elchardus dat in ‘de symbolische samenleving’, waarin het beeld regeert en men dankzij de massamedia het gevoel heeft rechtstreeks te worden aangesproken, een populistische eenmanspartij een groot electoraat kan mobiliseren via een boodschap die sterk de emoties, zorgen en angsten aanspreekt. De populist hoeft hierbij de critici niet als serieuze gesprekspartners te zien. De politieke tegenstander heeft namelijk geen recht van spreken, omdat hij elitair, bevooroordeeld en moreel minderwaardig is.

Wilders’ uitdagende straattaal plaatst het establishment in een positie waarin het wel kritisch móet reageren. Hiermee wordt het demoniseringsproces van Wilders ingeluid, wat in zijn voordeel werkt. Een analyse van de verkiezingen van 2002 laat namelijk zien dat een slachtofferrol electoraal voordelig is. Fortuyn beweerde door de media gedemoniseerd te zijn, terwijl hij in werkelijkheid het minst negatief werd gepresenteerd. Omdat sympathie bij het electoraat niet wordt gewonnen door feiten en nuance, kan de politicus zich doelbewust in de verdomhoek laten zetten. Zoals de Fortuyn-geschiedenis laat zien is vanuit deze hoek een proteststem snel geboren. Wilders’ onafhankelijkheidsverklaring is voor iedereen die met de politieke ‘elite’ wordt geassocieerd, een electorale val.

© Lars Anderson / Het Parool (Maart 2005)