Olivier Roy: Op zoek naar vijand nummer één

Interview met Midden-Oosten deskundige Olivier Roy

Door Lars Anderson

Het Midden-Oosten is een voortdurende brandhaard van schijnbaar onoplosbare conflicten. Sinds 1979 zijn er twee golfoorlogen gevoerd, vonden er gewelddadige confrontaties plaats tussen Israël en Libanon en raasden twee grote intifadagolven over de Westelijke Jordaanoever, waarbij Palestijnen vochten voor hun eigen staat. En dat was nog allemaal vóór de War on Terror.

In de beleving van het Westen stond het Israëlisch-Palestijnse conflict lange tijd centraal. Dat veranderde toen Amerika een wereldwijde War on Terror aankondigde en militairen uitzond naar Baghdad en Kabul. De bemoeienis van Amerika en grote delen van het westen, de zogenaamde coalition of the willing, hebben de conflictzone uitgebreid. Vandaag wordt het nieuws uit het Midden-Oosten gedomineerd door bloedige verhalen uit Irak, Iran, Afghanistan en Pakistan.

De Franse professor Olivier Roy is een vooraanstaand islamdeskundige en Midden-Oostenexpert. Met hem blikt mightysociety terug en vooruit op de gevolgen van de War on Terror voor de regio.

In Amerika zijn de meningen verdeeld over het succes van ‘project Irak’. Volgens sommigen is het uitgemond in een regelrecht fiasco. Onderschrijft u dat?

‘Had je me die vraag een jaar geleden gesteld, dan had ik volmondig “ja” geantwoord. Maar nu, na de surge onder generaal Petraeus, waarbij de troepenmacht flink is uitgebreid, is de situatie aanzienlijk verbeterd. Toch moeten we voorzichtig zijn, het is nog veel te vroeg om voorspellingen te doen. Als de surge mislukt, kan Irak alsnog uiteenvallen in een sjiitisch en een soennitisch gedeelte.’

Bewijst het succes van de surge op een omslachtige manier toch het gelijk van de neoconservatieve visie van oud-president Bush, dat democratie exporteerbaar is?

‘Nee, absoluut niet. Met de surge vaarde Bush een pragmatische koers. Het Amerikaanse leger verloor de greep op Irak. Het zal terugmoeten naar de reaalpolitiek, waarin het op nuchtere wijze haar vijanden benadert, in plaats van op een ideologische manier een complete regio opnieuw te willen inrichten.’

Ideologisch? Het draaide toch gewoon om olie?

‘Bush’ beweegredenen om Irak binnen te vallen waren in zekere zin oprecht. Hij dacht werkelijk democratie te kunnen brengen. De neoconservatieven waren ervan overtuigd dat de ondemocratische, slecht functionerende regeringen van islamitische en Arabische landen de oorzaak zijn van de opleving van terrorisme. De wil om te hervormen werd tegengehouden door ‘schurken’ als Saddam. In tegenstelling tot de reaalpolitiek, ging het Bush en de zijnen juist niet alleen om olie of om Israël, maar om een ideologische hervorming van de islamitische wereld.’

De toename van troepen in Irak werkt. Moeten we nu dezelfde tactiek toepassen in Afghanistan?

‘Zonder twijfel. Je hebt veel meer grondtroepen nodig om Afghanistan stabiel te krijgen. President Obama weet dat. Keer op keer heeft hij aangegeven dat Afghanistan zijn prioriteit heeft. Hij wil meer troepen sturen, maar het leeuwendeel van zijn legertroepen bevindt zich in Irak. Dus zal hij moeten aankloppen bij zijn westerse bondgenoten, waaronder Nederland.’

Gaan we dan eindelijk Osama bin Laden vinden?

‘Dat lijkt me niet, want die zit daar niet meer. De leiding van Al-Qaeda zit in Pakistan. En de ironie wil dat het goed gaat met Al-Qaeda. De Amerikanen zakken steeds dieper weg in hun moeras, maar Al-Qaeda bloeit, met dank aan Pakistaanse radicale netwerken die bescherming en communicatiemiddelen leveren. Je zou kunnen zeggen dat Al-Qaeda pakistaniseert. Maar andersom al-qaediseren de Pakistaanse radicalen. Zij verlaten de grensgebieden van Pakistan om zich wereldwijd voor Al-Qaeda in te zetten.’

Kunnen we de oplossing van dat probleem aan Pakistan overlaten?

‘Nee, Pakistan is amper in staat om haar eigen problemen op te lossen. Pakistan vormt het grootste gevaar voor de stabiliteit in het Midden-Oosten. Er is op dit moment niemand die dat land regeert! Het zal waarschijnlijk instorten. Dan ontstaat er pure anarchie.’

Is er eigenlijk wel een winnaar in de War on Terror?

‘Jazeker: Iran. In feite heeft Amerika dat land een enorme dienst bewezen. Het heeft Irans twee grootste vijanden uitgeschakeld: Saddam Hussein in Irak en de Taliban in Afghanistan. Iran is de nieuwe regionale supermacht van het Midden-Oosten.’

Hoe moet het Westen daarmee omgaan?

‘Er is geen eenvoudige oplossing; het is een kwestie van kiezen. Er zal geen stabiel Midden-Oosten zijn zonder op z’n minst stilzwijgende steun van Iran aan het Westen. Iran is de sleutel naar een stabiel Midden-Oosten en een mogelijke beëindiging van de wereldwijde War on Terror. Het Westen moet Iran betrekken bij de ontwikkelingen in het Midden-Oosten. Maar Iran zal alleen bereid zijn tot samenwerking als wij accepteren dat zij een nucleair programma ontwikkelen. Dus moeten we een oogje toeknijpen. Er zit niets anders op.’

Een Iraanse atoombom schrikt u niet af?

‘Het zal natuurlijk weer nieuwe gevolgen hebben. Als Iran een kernprogramma heeft zullen omliggende staten als Egypte, Saudi-Arabië of Turkije dat ook wensen.’

Een aanval op Iran, waar oud-president Bush jarenlang mee dreigde, is geen optie?

‘Amerika zit in een impasse. Het heeft Iran weliswaar omsingeld met troepen in Irak, Saudi-Arabië en Afghanistan, maar in essentie staat het machteloos. Het leger zit op zijn limiet, dat van Iran niet. Dus Amerika kán Iran helemaal niet aanvallen, al zouden ze dat willen.
Mocht Amerika toch Iraanse nucleaire installaties bombarderen, dan zal het land keihard terugslaan. Maar nog erger is dat Amerika met zo’n aanval de grote sjiitische gemeenschap in buurland Irak tegen zich in het harnas jaagt. Zij zullen achter Iran staan, waardoor Irak zal instorten. Geen verstandige zet, lijkt me.

Overigens stippen we daarmee een ander probleem aan. Door de inval van de Amerikanen in Irak is de regionale machtsbalans tussen de soennieten en de sjiieten ernstig verstoord. De soennieten in Saudi-Arabië en Jordanië voelen zich in het nauw gedreven doordat het oude soennitische Irak veranderd is in een sjiitische staat. De grote kloof tussen soennieten en sjiieten zou in de toekomst wel eens gewichtiger kunnen worden dan het Israëlisch-Palestijnse conflict.’

Moet Israël zich zorgen maken?

‘Zolang Iran Israël gedoogt, geloof ik niet dat het een kernaanval zal uitvoeren. Buiten de ideologische blubber van Ahmadinejad, waarin hij Israël zwart maakt, is het buitenlandbeleid van Iran consequent. Maar wil het beschouwd worden als de grote regionale supermacht, dan moet het terughoudendheid uitstralen. En tot nu toe lukt dat.’

Is het Israëlisch-Palestijnse conflict door de War on Terror verwaarloosd?

‘Dat is mijn hele punt! Bush heeft het conflict acht jaar links laten liggen en Israël vrij spel gegeven. Zijn aandacht ging uit naar de grote brandhaarden. Het conflict is vervallen tot een lokaal probleem. Israël verschanst zich achter een hoge muur en voert op strategische momenten aanvallen uit.’

Is een tweestaten oplossing nog wel mogelijk?

‘Eigenlijk is dat idee ingehaald door de realiteit. Doordat Bush Israël zijn gang heeft laten gaan zijn de joodse nederzettingen in Palestijns gebied flink toegenomen. Dat lijkt haast onmogelijk terug te draaien. Bovendien zijn de Palestijnen zelf hevig verdeeld, kijk maar naar de burgeroorlog tussen FATA en leden van Hamas. Mocht president Obama nog iets willen ondernemen, dan moet hij snel zijn.’

De War on Terror kan pas beëindigd worden als?

‘Als we afstappen van de idee van een wereldwijde War on Terror. Het Westen moet zich de vraag stellen “Wie is onze vijand?”. Je kunt niet én Al-Qaeda, én de Taliban, én Syrië, én Hezbollah, én de fundamentalisten in Pakistan én een vijandig regime in Iran bestrijden. Tegelijkertijd! Dus nogmaals: wie is vijand nummer één. Die vraag moeten we beantwoorden, en snel. Pas dan kunnen we verder.’

————————————————–

Biografie Olivier Roy

De Fransman Olivier Roy is onderzoeker aan het Franse Centre National de la Recherche Scientifique en docent aan het Institut d’Etudes Politiques de Paris (IEP). Roy (1949) groeit op in La Rochelle, in een protestants gezin. Op zijn negentiende reist hij naar Afghanistan en Iran, waar hij Farsi leert en in contact komt met de islam. In 1972 studeert hij af in filosofie en ‘Perzische taal en beschaving’. In 1996 promoveert hij in politieke wetenschappen. Roy is auteur van een tiental boeken waarvan The Failure of the Political Islam (1994) geldt als een standaard werk. Recentere, maar even zo invloedrijke boeken zijn De globalisering van de islam (2005) en De halve maan en de chaos (2008), over de wereldwijde gevolgen van de War on Terror.

————————————————–

Een Nieuw Midden-Oosten | Een gedachte-experiment

De map van een Nieuw Midden-Oosten is bedacht en uitgeschreven door Ralph Peters voor het artikel Blood borders: How a better Middle East would look like, dat in 2006 werd gepubliceerd in het Armed Forces Journal.

Peters (1952) is schrijver, essayist en gepensioneerd luitenant-kolonel van het Amerikaanse leger, waarin hij vanaf 1976 tweeëntwintig jaar diende. Daarna verscheen hij op PBS, Fox News en CNN als commentator op militair strategische kwesties. Essays schreef hij voor diverse militaire magazines zoals Parameters, Military Review en Armed Forces Journal; columns voor The New York Post, Newsweek en The Washington Post.

Hij was een groot voorstander van de invasie van Irak in 2003, en ontkende lang dat het land een burgeroorlog ingleed. In 2006 kwam hij daarop terug: ‘Alleen militaire coup kan dit kunstmatige land bijeenhouden. [...] Het lijkt erop dat de cynici gelijk krijgen: Arabische samenlevingen kunnen geen democratie worden zoals wij het kennen.’

Peters doorziet de moeilijkheid van een democratische herschikking van het Midden-Oosten, zoals hij in Blood Borders omschrijft: ‘Het corrigeren van grenzen naar de wil van het volk is wellicht onmogelijk. Althans, nog wel. Maar met de tijd – en het onvermijdelijke bloedvergieten – zullen nieuwe, meer natuurlijke grenzen ontstaan. Babylon is meer dan eens gevallen.’

© Lars Anderson || mightysociety / De Groene Amsterdammer ( December 2008 )