Turkije terug in de frontlinie

Turkije is de rijzende ster op het politieke wereldtoneel. Door zijn toenemende macht is het land niet langer meer te negeren. ‘Turkije is de winnaar van de War on Terror.’

Door Lars Anderson

‘Waarom zouden wij vandaag wel akkoord gaan met deze kandidaat als nieuwe NAVO-leider?’, blufte een hoge Turkse ambtenaar in Ankara afgelopen zaterdag. Ja, waarom eigenlijk? Misschien omdat alle andere leden, inclusief grootmacht Amerika, wel hadden ingestemd met Andreas Fogh Rasmussen als de nieuwe secretaris-generaal? Daar trokken de Turken zich dus niets van aan. En het ziet er naar uit dat ze dat ook steeds minder hoeven doen. Want de macht van Turkije op het wereldtoneel is de afgelopen jaren sterk toegenomen en ze hebben genoeg troeven in handen om die groei stevig door te zetten.

‘De Rasmussen-affaire is een kaart die ze uitstekend hebben gespeeld’, beweert Peter Zeihen, vicepresident Strategic Analysis voor Stratfor Geopolitical Intelligence. De Turken hielden er immers een plaatsvervangend secretaris-generaal aan over, speciaal belast met de relaties met moslimlanden. ‘Zulk hoog spel zouden ze een paar jaar geleden nooit gedurfd hebben. Langzaam zijn ze zich bewust geworden van hun potentieel.’

Dat bewustwordingsproces begon toen de huidige regering in 2002 aantrad. ‘Daarvoor was het hele buitenlandbeleid volledig toegespitst op het westen’, zegt Erik Jan Zürcher, Turkije-deskundige en directeur van het Internationale Instituut Sociale Geschiedenis. ‘Het land stond met de rug naar de Arabische wereld. Geleidelijk aan is het meer bewegingsruimte gaan eisen. Onder leiding van de islamitische regeringspartij AKP zei het ‘nee’ tegen de Amerikanen toen die in 2003 Irak binnenvielen. Amerika mocht geen aanvallen uitvoeren vanaf Turks grondgebied.’

Zeer actief

Turkije is volgens Zeihen, onzichtbaar voor de media, zeer actief geweest ten oosten van Turkije: het traint legers van de meeste Centraal-Aziatische landen, heeft grote invloed in de zuidelijke Kaukasus en leidt onderhandelingen tussen Israël en Syrië en Israël en Pakistan. ‘Ze eisen ook een stem op in de kwesties Palestina en Libanon en zien voor zichzelf een grote rol weggelegd om het conflict met Iran op te lossen’, aldus Zürcher.

Het bewijs van de toenemende macht is het bezoek dat president Barack Obama afgelopen week aan Turkije bracht. Zijn uitspraak ‘Laat ik duidelijk zijn: de VS staan volledig achter Turkijes pogingen lid te worden van de EU’ is voor Turkije de erkenning waar het de afgelopen jaren naar heeft gezocht. ‘Toetreding van Turkije tot de EU zou de basis van Europa versterken’, zo benadrukte Obama. Maar hij bedoelde natuurlijk dat een EU mét Turkije de westerse alliantie stevig versterkt. Turkije beschikt over een grote economie en een sterk leger.

Amerika herstelt relaties

‘Turkije zit in het hart van alle gebieden waarin Amerika is geïnteresseerd en heeft gedeelde belangen’, zegt Zeihen. Denk aan de energieverdeling door strategische pijpleidingen en de bestrijding van terroristische bewegingen in Centraal-Azië.

Obama zet ook hoog in om Turkije deel te laten nemen aan zijn nieuwe strategie in Afghanistan. Zijn hoop is dat de aanwezigheid van islamitische troepen minder verzet oplevert. Daarnaast krijgt hij van Europa, en met name van grootmacht Duitsland, weinig steun. Zeihen: ‘Als de EU Obama onder leiding van Duitsland 15.000 troepen voor Afghanistan had toegezegd, had Obama’s agenda er in Turkije anders uitgezien.’

Turkije heeft het politieke tij dus mee. ‘Hoe sterker de onderlinge relatie tussen Amerika en Duitsland, hoe zwakker de rol van Turkije. Als de VS iets nodig hebben van de EU, dan moeten ze dat via Duitsland doen.’ En Duitsland ligt momenteel op belangrijke punten dwars: Afghanistan, maar ook de onwil om meer geld te pompen in de economie om een grotere economische crisis af te wenden.

Ook de ontwikkelingen van de laatste jaren in het Midden-Oosten zijn gunstig voor Turkije geweest. ‘In zekere zin is Turkije de grote winnaar in de War on Terror’, zegt Zeihen. De Arabische landen zijn totaal verzwakt en verkeren in hevige crisis, beweert Midden-Oosten deskundige Ruud Hoff. Daardoor zijn ze erg ontvankelijk voor de Turkse handreikingen, wat vanuit het verleden niet vanzelfsprekend is. Hoff: ‘Er zit nog veel oud zeer uit de tijd van het Ottomaanse Rijk. Maar de ontwikkelingen van de laatste jaren en het gegeven dat de huidige regering een islamitisch stempel draagt, hebben de Arabieren doen bijdraaien.’

Brugfunctie

Door die nieuwe lijntjes met de islamitische wereld kan Turkije een strategische brugfunctie vervullen naar Europa en het Westen. Hoff: ‘Maar dan is het onvermijdelijk dat de EU het land accepteert.’ En daar wringt het, want Europa is als de dood voor Turkije. ‘De angst voor de islam overheerst het debat, wat halen we erbij?’, zegt Hoff.

Maar volgens Amanda Akçakoca, beleidsanalist voor de denktank European Policy Center, zou het ronduit stom zijn om Turkije niet lid te laten worden van de EU. Wil de EU een wereldspeler zijn, dan heeft het Turkije nodig. Het moet lange termijn visie tonen. Turkije maakt de EU economisch competitiever, geostrategisch belangrijker en het zou bewijzen dat de EU geen christelijke club is. Plus ze krijgen de voordelen van Turkije als energiecentrum.’ Want voor Europa biedt alleen Turkije alternatieven voor de Centraal-Aziatische olie die nu vooral via Rusland gaat.

Overigens is Rusland waarschijnlijk de volgende die met het hernieuwe zelfvertrouwen van Turkije kennismaakt. ‘Uiteindelijk zal er tussen die landen een clash plaatsvinden om de Kaukasus.’ Maar voorlopig opereert Turkije uiterst voorzichtig als het om de Russische grootmacht gaat. Tijdens het conflict met Georgië hielden de Turken zich afzijdig.

Is er dan niets dat de opgang van Turkije kan stoppen? ‘Jawel, zegt Zürcher, ‘maar die dreiging komt vooral van binnenuit. Het machtige seculiere leger staat op gespannen voet met de islamitische premier Erdogan. Maar hij is een slimme politicus. Hij probeert het islamitische beeld te versterken zonder dat hij zaagt aan de poten van de seculieren.’ Maar eigenlijk zijn ook zij wel een beetje trots op hun nieuwe rol. ‘Want ‘Wij tellen mee’ is de boodschap die Erdogan uitstraalt’, zegt Zürcher.

© Lars Anderson / Dagblad De Pers ( 09 april 2009 )