Brommen is big business

De privé-gevangenissen rukken op in Amerika. De reden? Het uitbesteden van gevangenen aan private bedrijven scheelt de staat veel geld. Toch roept dit controversiële gevangenismodel een hoop vragen op.

Door Lars Anderson

SAN FRANCISCO

Twee rechters in Pennsylvania bekenden in februari verleid te zijn door een privé-gevangenis. Sinds 2000 hadden ze opzettelijk meer dan 2500 jeugdige overtreders met veel te zware straffen naar de privé-kliniek gestuurd. De betreffende privé-gevangenis deed opeens goede zaken, want alle ‘kamers’ waren voor langere tijd volgeboekt. De rechters mochten ook niet klagen: als dank ontvingen zij van de privé-gevangenis per ‘gast’ een vergoeding die na acht jaar was opgelopen tot 2,6 miljoen dollar.

De privé-gevangenis als detentiehotel. Geloof het of niet, het uitbesteden van gevangenen aan beursgenoteerde privé-bedrijven is een bloeiend fenomeen in Amerika. De reden is simpel: de staatsgevangenissen zijn met 2,3 miljoen gevangenen tot de nok gevuld en geld voor nieuwe gevangenissen is er niet. Vandaar dat steeds meer staten criminelen ‘outsourcen’ in de hoop geld te besparen. Want, zo stelt een onderzoek van het Reason Public Institute, privé-gevangenissen kunnen goedkoper gevangenen vasthouden, en marktconcurrentie tussen privé-bedrijven zal zorgen voor kwalitatief betere gevangenissen.

Ook Nederland kijkt soms met een schuin oog naar de Amerikaanse privatisering van het gevangeniswezen. D66 vond in 2004 dat privé-bedrijven de kans moesten krijgen gevangenissen te bouwen en te beheren. Eindhoven droomde een jaar geleden hardop over een kleine gevangenis waarbij particuliere bedrijven de beveiliging op zich zouden nemen. Maar, kan integriteit wel samengaan met op winst beluste bedrijven die beweren gevangenen goedkoper en efficiënter te kunnen vasthouden?

Gesloten deuren

‘Nieuwsgierige journalisten die in hun zoektocht naar een antwoord een kijkje achter de poorten willen, maken weinig kans’, voorspelt Judy Green, beleidsmaker voor Justice Strategies en Amerika’s topexpert op het vlak van privé-gevangenissen. ‘Ze gaan geen tijd vrijmaken voor een rondleiding als journalisten er toch kritisch over schrijven. Dan hebben ze liever geen publiciteit.’ ‘Het is niet voor niets dat de meeste privé-gevangenissen verstopt zitten in het achterland. In woestijnen, dichte bossen of piepkleine nietszeggende dorpjes’, zegt woordvoeder Ryan Sherman in het hoofdkantoor van de California Correctional Peace Officers Association (CCPOA) in Sacramento. ‘Je krijgt haast het gevoel dat ze wat te verbergen hebben’, zegt Green lachend.

Ze krijgen gelijk: de twee grootste privé-bedrijven van Amerika, respectievelijk de Corrections Corporation of America (CCA) en de GEO Group (GEO), zeggen zonder uitleg ‘nee’ tegen een bezoekaanvraag. Elvis Pressley, directeur van een GEO-faciliteit in McFarland, Californië zegt vriendelijk dat hij ‘niet gemachtigd is te praten over zaken binnen het bedrijf.’ Pressley verwijst door naar woordvoerder Pablo Paez. Hij beantwoord weliswaar een paar vragen, maar alleen via de mail en in stijve volzinnen waarin hij schrijft dat ‘ons bedrijf handelt zoals het in de contracten is vastgelegd’.

Lockdown status

Van Leonard Lopez, woordvoerder van een privé-gevangenis van CCA in California City, komt na aandringen toch een antwoord voor de persschuwheid: ‘Het instituut verkeert in een lockdown status door onrust onder de gevangenen. De staf reageerde meteen en de onrust werd de kop ingedrukt. Twee personeelsleden en twintig gevangenen liepen verwondingen op, het instituut is niet beschadigd.’ En dan gewichtig: ‘Nooit was er sprake van enige dreiging voor de publieke veiligheid.’

CCPOA-woordvoerder Sherman is niet verrast. ‘De enige profs in de privé-gevangenissen zijn de veroordeelden. Het is een wonder dat ze je überhaupt vertelden dat er rellen waren. Meestal laten ze niets los. Tenzij er lokale troepen moeten worden ingeschakeld om assistentie te verlenen. Dat is wanneer je iets hoort.’ Sherman haalt gniffelend een voorbeeld in Ohio aan: ‘De plaatselijke sheriff belde met CCA om te zeggen dat er gevangenen waren ontsnapt uit hun gevangenis. CCA ontkende. ‘O ja?’, vroeg de sheriff, ‘waarom zie ik ze dan door het weiland rennen?’’

Ohio is geen uitzondering. ‘Het is al zo vaak misgegaan. Rellen in privé-gevangenissen zijn dagelijkse kost’, beweert Sherman. ‘De privé-gevangenis is gewoon meer relaxed’, zegt Alex Friedman. ‘Je kunt er met veel dingen wegkomen. Er is minder personeel en dus minder controle.’

Friedman, redacteur voor Prison Legal News en vice-president van het Private Corrections Institute, is ervaringsdeskundige en fel tegenstander van privé-gevangenissen: ‘Het ontnemen van iemands vrijheid vind ik niet iets om winst over te maken.’ Tot 1999 zat hij tien jaar vast. ‘Ik heb geen excuus’, zegt hij. ‘Ik heb verdiend vastgezeten voor een gewelddadige overval.’ De eerste vier jaar zat hij in een staatsgevangenis, de laatste zes jaar bracht hij door in een privé-gevangenis van CCA in Tennessee. Veel keuze had hij niet. Friedman: ‘In het contract tussen de staat en de privé-gevangenis staan richtlijnen waaraan de gevangenen moeten voldoen. Daar waar de staatsgevangenis elke gevangene moet aannemen, kiezen de privé-gevangenissen alleen de krenten uit de pap. Ze selecteren op leeftijd, gezondheid en fysieke vermogens. Bij mij op de afdeling bleken tien gevangenen met het hiv-virus te zitten. Die werden allemaal teruggestuurd.’

Toch gaat ook die selectie soms mis. ‘In Ohio selecteerde een medium-security-gevangenis van CCA een groot aantal maximum security-gevangenen’ zegt Friedman. ‘Maar daar waren de bewakers niet op voorbereid. In een paar maanden tijd werden twintig gevangenen neergestoken, waarvan er twee stierven.’

Bezuinigen voor winst

Wie privé-sector zegt, zegt winst. Zonder winst kan een beursgenoteerd privé-bedrijf simpelweg niet bestaan. ‘Maar’, zegt Friedman, ‘elk probleem dat de staatsgevangenis heeft, heeft de privé-gevangenis ook.’ Dus waar halen zij de winst uit? Volgens Friedman kan dat alleen door te bezuinigen: ‘Minder trainingen voor de gevangenen, minder onderwijs en minder reintegratieprogramma’s. Zelfs toiletpapier en handdoeken waren bij ons schaars.’

‘Toch vormen de gevangenen een relatief kleine kostenpost’, zegt Friedman. ‘80 procent van alle kosten gaat op aan personeelskosten. Dus bezuinigen op het personeel is dé oplossing voor bedrijven als GEO en CCA. Neem minder mensen in dienst, geef ze minder voordelen en bied minder trainingen aan.’ ‘Maar zo verlagen ze de standaard van het vak’ bromt CCPOA-woordvoerder Sherman. ‘Wij doen bij elke aspirant gevangenisbewaarder een zorgvuldige achtergrondcontrole. Daarna krijgen ze een uitgebreide training van zestien weken. Bij de privé-gevangenissen word je in een klaslokaal binnen veertig uur klaargestoomd om met zware criminelen te werken.’

‘Dat heeft gevolgen’, aldus Friedman. ‘50 procent van de bewakers, vijf keer zo veel als in de publieke sector, is binnen korte tijd uitgeblust en neemt weer ontslag. Ze verliezen continue kennis en ervaring, wat leidt tot meer rellen en meer onnatuurlijke sterfgevallen.’ Sherman gooit er nog een schepje bovenop: ‘CCA wil helemaal niet dat de bewaarders lang blijven. Zij betalen namelijk een deel van het salaris uit in aandelen. Maar die mogen ze pas na vijf jaar werken verzilveren. Voor die tijd krijgen ze niets.’ Friedman: ‘De behoefte aan de winst beïnvloed het aantal incidenten.’

‘Je kunt natuurlijk ook bezuinigen door gevangenen producten te laten maken voor de gevangenisindustrie’, aldus Friedman. ‘Ruwweg 5000 gevangenen in de privé-sector worden daarvoor ingezet. Incidenteel maken ze ook goedkoop onderdelen voor externe bedrijven, zoals Boeing, Microsoft of bedrijven in de agrarische sector. Maar dat is zeer controversieel: ze zorgen ervoor dat bedrijven die niet meedoen over de kop gaan.’ Zelf zette Friedman prints op T-shirts voor een privé-bedrijf. ‘Daar kreeg ik 6.55 cent per uur voor.’

Recidive

‘Programma’s om ervoor te zorgen dat overtreders na het uitzitten van hun straf niet opnieuw de fout ingaan, zijn schaars’, zegt Sherman. ‘Ze geven de gevangenen misschien Engelse les, laten ze video’s kijken, maar niemand die weet of het werkt! Of er niet iemand is die dat controleert? Jawel, het Departement voor Correcties. Maar zij kijken niet naar de uitkomst, maar naar de criteria. Is er een leraar aanwezig; zitten ze vier uur lang in hun stoel?’

‘Meer dan 70 procent van de veroordeelden vervalt binnen vijf jaar na vrijlating in crimineel gedrag’, zegt Friedman. Hij schiet even in de lach: ‘Stel je een autofabrikant voor die binnen die tijd tweederde van zijn auto’s moet terughalen.’ Dan weer serieus: ’86 procent van de criminaliteit is drugsgerelateerd, maar er zijn geen programma’s voor. Dat zou in het contract moeten staan!’ Friedman aarzelt even: ‘CCA bood me een drie maanden durend pre-release programma aan: enkele motivatiegesprekjes, een paar college-uurtjes en wat bronnen voor ‘het leven buiten’. Eenmaal buiten stopten ze me zeventig dollar en een busticket toe.’

Macht

Slecht presterende privé-gevangenissen kunnen volgens Sherman steeds moeilijker op het matje worden geroepen: ‘Ze krijgen steeds meer invloed. CCA eiste meer geld per gevangene van de overheid in Colorado. Toen de staat weigerde, dreigde CCA alle 760 gevangenen vrij te laten en nieuwe gevangenen te importeren uit Arizona, dat wel de vraagprijs wilde betalen. In New Mexico wordt 40 procent van de gevangenen bewaakt door privé-gevangenissen. Ze kunnen doen wat ze willen!’

Toch was de industrie begin 2000 even de macht kwijt. ‘Ze hadden al hun geld geïnvesteerd in gloednieuwe gevangenissen. Men was er zeker van dat de overheid zou aankloppen met het verzoek om gevangenen op te nemen’, zegt Judy Green. ‘Maar door de schandalen en de negatieve berichtgeving bleef de overheid weg.’

‘9/11 heeft ze ternauwernood gered’, zegt Sherman. ‘Zonder de terroristische aanslag in New York was de industrie ingestort. Plots werden zo veel mogelijk ongedocumenteerde immigranten, meer dan 40.000 mensen, opgepakt en vastgezet. En waar konden zij anders terecht dan in de nieuwe, leegstaande gevangenissen?’

‘Sindsdien is het weer een miljardenindustrie’, aldus Friedman. ‘Ongeveer 8 procent van de Amerikaanse gevangenen zit vast in privé-gevangenissen.’ Green: ‘En ze moeten blijven groeien, zo is hun businessmodel opgezet.’ Of, zoals het jaarverslag van CCA het pakkend samenvat: ‘Onze groei is afhankelijk van ons vermogen om nieuwe contracten te werven voor het ontwikkelen en beheren van nieuwe gevangenissen. Dat vermogen hangt af van factoren die we niet controleren, zoals criminaliteitscijfers, strengere wetgeving en de acceptatie van privatisering.’

‘Maar dat model werkt niet’, zegt Green. ‘Voorstanders blijven roepen dat privé-gevangenissen goedkoper zijn. Maar al mijn onderzoeken, en alle andere niet door de privé-industrie gesponsorde onderzoeken, geven aan dat ze én niet goedkoper zijn, én meer problemen hebben dan staatsgevangenissen.’

Volgens Friedman is ook de eerder genoemde Reason-studie verdacht: ‘De Reason Foundation wordt financieel gesteund door de privé-industrie. Net zoals politici trouwens. Sommigen krijgen tienduizenden dollars smeergeld. CCA alleen gaf in 2007 al 2,5 miljoen dollar aan de federale overheid om contracten te werven. Wie weet wat ze per staat nog extra uitgeven.’

‘Soft on crime betekent in Amerika je politieke doodsvonnis’, zegt Friedman. ‘Wij willen alle criminelen zo lang mogelijk opsluiten. Maar ook zo goedkoop mogelijk! We hebben het gevangeniswezen veranderd in een marktplaats: maar dan wel een waar de laagste bieder wint.’

Friedman blijft furieus strijden tegen de detentiehotels. Maar, hij wordt door private lobbygroepen van CCA even bits teruggepakt. En dat is in zijn geval vrij simpel: ‘gelooft u een veroordeelde crimineel? Of toch liever een respectabel bedrijf dat 1,5 miljard per jaar omzet?’ Friedman geeft geen krimp: ‘De noodzaak om een straf uit te zitten als aflossing van je schuld aan de maatschappij, is niet iets waar bedrijven van mogen profiteren.’

© Lars Anderson / Dagblad De Pers ( 11 juni 2009 )